Portret cesarza Ferdynanda III Habsburga ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Jaworze

Data publikacji: 06 / 01 / 2011

Autorzy tego wpisu:
  • Arkadiusz Muła

Prezentowany portret w owalu pochodzi ze zbiorów przedwojennego Heimatmuseum w Jaworze. Dotychczas uchodził on za wizerunek nieokreślonego „księcia śląskiego”. Taką wzmiankę o malowidle przytacza autor noty inwentarza zbiorów muzeum, prowadzonego od końca lat 20-tych XX wieku. Z najnowszych badań wynika, iż omawiane dzieło stanowi jedno z ciekawszych w sztuce śląskiej zachowanych wyobrażeń cesarza Ferdynanda III (1608-1657).

Wizerunek wykonano w oparciu o rozpowszechnione na terenie monarchii habsburskiej pierwowzory graficzne panującego sztychowane m.in. w Wiedniu, Salzburgu, Zurychu i Pradze. Cesarz ukazany jako młodzieniec w stojącej pozie, en trois quarts, na tle czerwonej kotary, posiada charakterystyczne atrybuty: na jego szyi na złotym łańcuchu zawieszony jest order Złotego Runa, zaś w tle, po prawej stronie, na stole okrytym czerwonym suknem leży korona Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego – pojawiający się już w ikonografii średniowieczno-nowożytnej czytelny symbol władzy Habsburgów. Z kolei kosz rapieru widoczny w opuszczonej, lewej dłoni portretowanego odnosi się do pozycji jaką odgrywał monarcha na tle burzliwych działań Wojny Trzydziestoletniej. Obraz powstał zapewne już po dacie koronacji władcy w 1637 roku.

Ferdynand III, za panowania którego nastąpił koniec kilkudziesięcioletniego konfliktu zbrojnego, stał się jednym z głównych propagatorów idei kontrreformacji w walce z protestantami. Skonwencjonalizowany typ wizerunku cesarza zdobił wnętrza siedzib urzędów i władz zwierzchnich terytorium Dolnego i Górnego Śląska. Schematyczne przedstawienia dawały wyraz legislacji władzy cesarskiej na terenie księstw prowincji znacznie oddalonych od dworu wiedeńskiego. W wielu przypadkach zarazem współtworzyły bogate zbiory malarskie kręgu katolickiej arystokracji demonstrującej swoją więź z dynastią panującą. Prezentowany wizerunek najpewniej pochodził z jednej z kilku reprezentatywnych rezydencji Jawora lub okolicznych dóbr. Niewykluczone, iż stanowił komponent galerii antenatów z cyklem wizerunków cassa d'Austria. Świadczą o tym znajdujące się w zbiorach muzeum dwa inne portrety w owalu o zbliżonych wymiarach i ukazujące dalszych reprezentantów rodziny panującej i książąt. Charakterystyczny sposób ukazania postaci, kostiumy oraz technika wykonania dowodzą powstania pozostałych płócien z cyklu najpóźniej około 1680 roku. Okazała kolekcja z podobiznami książąt i reprezentantów habsburskiej dynastii mogła znajdować się w pobliskiej rezydencji hrabiów von Nostitz, zarządców Księstwa Świdnicko-Jaworskiego z ramienia cesarza. Lojalny wobec cesarza, a jednocześnie aktywny polityk doby Wojny Trzydziestoletniej, Otto hr. von Nostitz, w latach 1656-1665 pełnił najważniejszą funkcję polityczną w regionie, mianowany starostą księstwa świdnicko-jaworskiego. Imponujący księgozbiór biblioteki wraz z dziełami sztuki zgromadził hrabia w rezydencji rodu w Luboradzu, zaś po przebudowie dawnego zamku piastowskiego w Jaworze na rezydencję mieszkalną, po 1656 roku przeniósł do nowej siedziby. Dowodem na obecność wizerunków i przedstawień emblematycznych w fundacjach Nostitzów gloryfikujących absolutystyczne rządy Habsburgów, są podobizny czołowych reprezentantów dynastii cesarskiej, z następcą Ferdynanda III, Leopoldem I, współtworzące program dekoracji freskowej wnętrz pałacu w Luboradzu około 1690 roku.

Przedstawienia imperatora Ferdynanda III Habsburga spopularyzowały w Europie Środkowej druki ulotne, sztychowane przez takich artystów jak Sebastian Furck (1615-1655 ?), czy Lucas Kilian (1579-1637). Pomysłodawcą „entwurfu” jednego z pierwszych portretów cesarza ujętego w owalne obramienie był po 1637 roku Holender Frans Luyckx (1604-1668). Luyckx jest autorem prawdopodobnie najsłynniejszego portretu władcy zdobiącego dziś wnętrza Kunsthistorisches Museum w Wiedniu datowanego na czas około 1637/1638 roku. Obok tradycyjnych przedstawień portretowych znane są także owalne wizerunki graficzne Ferdynanda III wraz z emblematyczną dekoracją, w tym wykonywane przez wrocławskiego sztycharza i wydawcę, Davida Tscherninga (ok. 1615-1691).

Za autora jaworskiego malowidła należy uznać jednego z XVII-wiecznych artystów śląskich, być może związanego z dworem książąt piastowskich, legnicko-brzeskich: Jerzego Rudolfa, bądź też Jerzego III. Nieznany malarz z całą pewnością korzystał z pierwowzorów graficznych. Konwencja i styl malarski pozwalają łączyć go z lokalnymi warsztatami ulegającymi wpływowi malarstwa portretowego Pragi i Wiednia. Delikatne i wyidealizowane rysy postaci wykazują pewien stopień zależności od malarstwa rudolfińskiego oraz popularnych w Europie Środkowej flamandzkich portretów Justusa Sustermansa (1597-1681), silnie oddziałujących na wykształcenie się gatunku barokowego portretu monarszego. Sposób ukazania bohatera sceny na tle kotary, przy stole nakrytym suknem z leżącymi insygniami władzy możemy odnaleźć już na manierystycznych portretach cesarzy z ostatniej ćwierci XVI wieku. Tak stylizowane portrety władcy wykadrowane do 2/3 postaci, w ujęciu en trois quarts napotykamy w śląskich kolekcjach po raz pierwszy na przełomie XVI/XVII stulecia. W poczet najważniejszych manierystycznych malowideł rozpoczynających sekwencję portretu cesarzy habsburskich według powyższego schematu, wliczyć należy m. in. „Portret cesarza Rudolfa II”, dar Jeremiasa Bocka do biblioteki gimnazjum Marii Magdaleny we Wrocławiu w 1600 roku (obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu).

Prezentowane malowidło nie należy do jedynych podobizn cesarza w zbiorach śląskich. Podobne znane mi owalne wizerunki, jednakże zdradzające słabszy poziom wykonania, przechowywane są w zbiorach Muzeum Ziemi Kłodzkiej oraz Muzeum Archidiecezjalnym we Wrocławiu, gdzie czekają na bliższe rozpoznanie.

Źródła:

[b.a.] Haupt – Buch. Heimat=Museum Jauer, 1928-1942 (rkps w zbiorach Muzeum Regionalnego w Jaworze)

Bibliografia kontekstowa:

Malarstwo śląskie 1520-1800. Katalog zbiorów, pod red. E. Houszka, Wrocław 2009.

P. Oszczanowski, J. Gromadzki, Theatrum Vitae et Mortis. Grafika, rysunek i malarstwo książkowe na Śląsku w latach ok. 1550-ok. 1650, Wrocław 1995.

Fotografie: Arkadiusz Muła, Muzeum Regionalne w Jaworze

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu – Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.
Wszelkie informacje sa udostepniane na licencji Creative Commons