Obraz olejny „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” ze zbiorów Muzeum w Nysie – próba ustalenia autorstwa

Data publikacji: 15 / 10 / 2012

Autorzy tego wpisu:
  • Ewelina Kwiatkowska (Muzeum w Nysie)

Przechowywany w nyskim muzeum olejny szkic do obrazu Sebastiano Ricciego „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” przez długie lata uważany za dzieło włoskiego artysty Gaspara Dizianiego (1689-1767), w świetle najnowszych badań uznany został za XIX wieczną kopię (fot. 1). Obraz nieznanego autorstwa pochodzi z kolekcji hrabiego Eloi Matuschki von Toppolczan z Biechowa został przekazany do Muzeum w Nysie w 1945 r. po zakończeniu II wojny światowej.

Szkice olejne mają długą tradycję, we Włoszech sięga ona początku XVI wieku. Początkowo artyści traktowali szkic w kategoriach czysto pragmatycznych – ułatwiał pracę przy właściwym obrazie, a także usprawniał kontakt ze zleceniodawcą. Jednak duża ilość zachowanych szkiców z okresu XVII i XVIII wieku świadczy o ich rosnącej popularności wśród kolekcjonerów. Wenecki malarz Sebastiano Ricci (1659-1734) zazwyczaj tworzył kilka wersji kompozycji, by w końcu wybrać tę właściwą.

Artysta pod koniec życia namalował obraz ołtarzowy „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” do kościoła św. Karola Boromeusza w Wiedniu (fot. 2). Powstały wówczas trzy szkice olejne: jeden znajduje się na zamku w Aschaffenburgu w Niemczech, drugi w Muzeum w Melniku, trzeci natomiast w Muzeum Sztuki w.Budapeszcie. Obraz nyski przez pewien czas funkcjonował jako szkic pędzla Ricciego, aczkolwiek ostatecznie autorstwo przypisano Gasparowi Dizianiemu, który to przyjaźnił się z Riccim i znał wszystkie jego artystyczne realizacje. Zarówno w XVIII, jak i w XIX wieku kopiowanie obrazów lub szkiców było powszechne i nie uchybiało nazwisku artysty. Mimo, że szkice zostały wykonane do jednego obrazu znajdującego się w kościele św. Karola Boromeusza w Wiedniu, dość znacznie różnią się od siebie zakomponowaniem oraz detalami, które nie zawsze występują we wszystkich wersjach.

Obraz nyski o wymiarach 57 x 29,5 cm różni się znacznie od pozostałych wspomninanych szkiców Ricciego, które są od niego znacznie większe (obraz z Muzeum w Budapeszcie mierzy 95 x 51,5 cm, a kompozycja z Aschaffenburga 145,9 x 84,5 cm). Między innymi ten fakt, a także słabszy poziom wykonania płótna z Nysy w porównaniu z wzmiankowanymi kompozycjami, nasuwał wątpliwości odnośnie autorstwa Ricciego,). W miarę postępującej pracy nad ustaleniem autorstwa nyskiego szkicu rodziło się coraz więcej pytań. Jednym z nich było pytanie o ramę obrazu. Malowidło oprawione jest w drewnianą ramę, z zamieszczonym na niej dekoracyjnym owalem z podpisem „Gaspare Diziani (1689-1767)” wykonaną w XIX wieku. Po wstępnym oglądzie obrazu przez konserwator sztuki – mgr Jolantę Dudałę, płótno zostało przez nią zadatowane na XIX wiek z uwagi na maszynowe sploty (fot. 3).

W XVIII wieku płótna tkane były ręcznie, sploty były luźniejsze i bardziej nieregularne niż w płótnie tkanym maszynowo. W związku z narastającymi wątpliwościami fragment płótna wraz z próbkami pigmentów - bieli i błękitu, zostały wysłane do Pracowni Konserwacji Dzieł Sztuki w Toruniu. Dzięki zastosowaniu techniki kolorowej podczerwieni uzyskany obraz pozwolił na identyfikację barwników i pigmentów obecnych w analizowanych próbkach. Analiza wykazała obecność bieli cynkowej, co jest niezwykle istotne dla datowania obrazu. Wskazuje bowiem, że nie mógł on powstać w XVIII wieku, gdyż biel cynkowa została odkryta w 1834 roku. Przemysłową produkcję bieli cynkowej rozpoczęto w 1845 roku. Pigment ten był powszechnie stosowany przez malarzy w drugiej połowie XIX wieku. Obecność bieli cynkowej tj. pigmentu datującego, pozwala stwierdzić, że warstwa malarska mogła zostać najwcześniej wykonana w latach 50-tych XIX wieku. Natomiast przebadanie próbki płótna pokrytego zaprawą wskazuje, że jest to gotowe zagruntowane podobrazie produkowane na masowa skalę, rodzaj który w połowie XIX wieku wyparł płótna tkane ręcznie. Posługiwanie się tego rodzaju podobraziem stało się wówczas normą i niemal wszyscy artyści pracowali na gotowych podłożach dostępnych w powszechnej sprzedaży. W związku z tym rodzi się pytanie, czy obraz pochodzący z kolekcji rodu Matuschków został nabyty po tragicznym pożarze pałacu w 1854 roku, w momencie, gdy hrabia Eloi Matuschka uzupełniał i tworzył nową kolekcję dzieł sztuki? Czy też obraz od wielu lat należał do rodziny? Pierwsza możliwość wydaje się być wysoce prawdopodobna, zważywszy na okoliczności historyczne, zacięcie hrabiego do kolekcjonerstwa oraz XIX wieczną modę na kopiowanie obrazów. Z drugiej strony zastanawia drewniana rama obrazu z podpisem „Gasapre Diziani (1689-1767)”. Rodzi się pytanie czy pierwotnie znajdował się w niej oryginalny obraz Dizianiego przedstawiający „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny”o celowo zmienionych rozmiarach w stosunku do szkiców Ricciego? Czy też hrabia Matuschka zakupił płótno po 1854 roku, ale z myślą, że jest on pędzla wenecjanina, nie rozpoznając w nim falsyfikatu? Niestety, na chwilę obecną pytania te muszą pozostać bez odpowiedzi, gdyż brakuje dokumentów, które by zawierały oryginalny inwentarz kolekcji rodu Matuschków. Skłaniać się jednak można ku hipotezie, że nieświadomy Eloi Matuschka nabył XIX - wieczną kopię barokowego obrazu Dizianiego.

Obraz, pomimo że okazał się kopią, wciąż należy do jednych z bardziej wartościowych dzieł sztuki znajdujących się w zbiorach Muzeum w Nysie.

W artykuł jest skróconą wersją tekstu:

Ewelina Kwiatkowska, Obraz olejny „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” ze zbiorów Muzeum w Nysie – próba ustalenia pochodzenia, historii i autorstwa [w:] M. Radziewicz (red.) Nyskie Szkice Muzealne, nr 5 (2012), s. 91-100

Zostało w nim wykorzystane opracowanie:

Dokumentacja badań próbek pobranych z obrazu olejnego na płótnie datowanego na XVIII wiek, określonego jako szkic autorstwa włoskiego malarza Ricci. Wykonawca: dr Teresa Kurkiewicz, mgr Adam Cupa; konsultacje: dr hab. Jarosław Rogóż, Toruń 2012.

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu – Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.
Wszelkie informacje sa udostepniane na licencji Creative Commons