Kolekcja obrazów biskupa Heinricha Förstera

Data publikacji: 12 / 04 / 2010

Autorzy tego wpisu:
  • dr Joanna Lubos-Kozieł

Biskup wrocławski Heinrich Förster (1799-1881), sprawujący urząd w latach 1853-1881, był najwybitniejszym protektorem malarstwa i sztuki kościelnej czynnym na Śląsku w XIX w.

Jego działalność kolekcjonerską i fundatorską widzieć trzeba w kontekście ruchu odrodzenia sztuki chrześcijańskiej, który rozwijał się w niemieckim kościele katolickim od około połowy XIX w. W okresie tym w środowiskach katolickich zyskiwać zaczął popularność pogląd, iż Kościół odpowiedzialny jest za rozwój religijnej twórczości artystycznej. Do zadań duchownych zaczęto wówczas zaliczać m.in. wspieranie rozwoju współczesnej sztuki, co spowodowało rozwój zarówno instytucjonalnego, jak i indywidualnego mecenatu. Wśród duchownych stojących w tym czasie na czele niemieckich i austriackich diecezji znaleźć można co najmniej kilku, którzy wspieranie sztuki uznawali za istotny element biskupiej misji. Wymienić można tu kardynała Johannesa von Geissela i biskupa Johanna Antona Baudriego z Kolonii, biskupa Johanna Georga Müllera z Münster, biskupa Eduarda Jakoba Wedekina z Hildesheimu czy arcybiskupa Josepha Othmara Rauschera z Wiednia. Działania większości z nich koncentrowały się na wspieraniu architektury neogotyckiej, malarstwem interesowano się rzadziej. Z zamiłowania do współczesnego niemieckiego malarstwa religijnego znany był natomiast nuncjusz papieski Michele Viale-Prela. To właśnie przykład kolekcjonującego obrazy Vialego-Preli naśladować postanowił biskup Förster.

Wszechstronna działalność wrocław­skiego biskupa, obejmująca też promowanie architektury neogotyckiej, ma wiele wspólnego z poczynaniami innych przedstawicieli środowiska odnowy sztuki chrześcijańskiej. Zarazem jednak skala działalności Förstera i jego głębokie, osobiste zaangażowanie w sprawy sztuki kościelnej nakazuje widzieć w nim nie tyle naśladowcę płynących z innych diecezji wzorców, co jedną z głównych postaci ruchu odrodzenia sztuki chrześcijańskiej w Niemczech oraz najważniejszego wśród wyższych katolickich duchownych kolekcjonera malarstwa.

Podstawowymi źródłami pozwalającymi na rekonstrukcję nieistniejącej kolekcji Förstera są dwa inwentarze jego własności. Pierwszy, założony w 1840 r. i dokumentujący stan posiadania Förstera przed objęciem biskupstwa, wymienia głównie liczne grafiki. Kolekcjonowanie grafiki, podobnie jak i przynależność Förstera do dwóch towarzystw miłośników sztuk pięknych: Schlesischer Kunstverein oraz Kunstverein für die Rheinlande und Westfalen, sytuuje się wśród popularnych w XIX w. form realizowania artystycznych pasji. Dopiero powołanie Förstera w 1853 r. na stolicę biskupią było dla jego działalności kolekcjonerskiej momentem przełomowym. Stąd też drugi, prowadzony od 1854 r. inwentarz, wymienia – obok nadal licznych grafik – także ponad 80 obrazów olejnych.

Förster, fundując obrazy kościelne i gromadząc swój prywatny zbiór obrazów, kupował wiele dzieł od wrocławskich malarzy. Pracowali dla niego i zasilali jego kolekcję przede wszystkim Raphael Schall i Theodor Hamacher. W kręgu mecenatu Förstera znaleźli się też: będący protestantem Adolph Zimmermann oraz Carl Wohnlich. Prawdziwą chlubą biskupa było jednak powierzanie zamówień sławnym malarzom religijnym działającym w artystycznych centrach, przede wszystkim przedstawicielom grupy późnych nazareńczyków z Düsseldorfu. Różnice między honorariami wypłacanymi przez Förstera Schallowi czy Zimmermannowi (od 90 do 400 talarów), a cenami dzieł Franza Ittenbacha i Carla Müllera (od 500 do 3000 talarów) potwierdzają przepaść między statusem prowincjonalnych wrocławskich malarzy a pozycją Düsseldorfczyków. Fascynacja Förstera twórczością tych ostatnich zaowocowała sprowadzeniem na Śląsk w sumie kilkunastu obrazów. Inwentarz zbiorów biskupa wymienia trzy płótna Karla Müllera, dwa Ittenbacha oraz po jednym obrazie Andreasa Müllera i Ernsta Degera. Późni nazareńczycy düsseldorfscy malowali też na zamówienie Förstera obrazy ołtarzowe. Ponadto w swojej kolekcji biskup posiadał też dzieła innego Düsseldrofczyka, Heinricha Mückego, Wiedeńczyka Leopolda Kupelwiesera, czynnego w Rzymie Gebhardta Flatza oraz berlińskich malarzy Juliusa Schradera i Alberta Kornecka. Najbliższym rzymskim nazareńczykom malarzem, którego dzieła znalazły się w zbiorach Förstera, był Eduard von Steinle, jego twórczość reprezentowana była w kolekcji jednak tylko przez dwa skromne przedstawienia wykonane w tuszu lub akwareli.

Oprócz około 50 obrazów o religijnej tematyce w prywatnych zbiorach Förstera znajdowało się też ponad 20 pejzaży i ok. 10 portretów, które zdają się świadczyć o tym, że biskup był nie tylko miłośnikiem „zaangażowanej” sztuki chrześcijańskiej, ale i malarstwa „czystego”. Bardzo nielicznie natomiast w zbiorach Förstera było reprezentowane dawne malarstwo. Zbiory przechowywane były częściowo w pałacu biskupim we Wrocławiu, częściowo w zamku w Javorniku, dekorując zarówno oficjalne, jak i prywatne wnętrza obu tych rezydencji.

Brak zainteresowania kolekcjonowaniem zabytków a zarazem otwartość na dorobek świeckich nurtów malarstwa współczesnego jest tym, co oddala wrocławskiego biskupa od ruchu odrodzenia sztuki chrześcijańskiej i każe widzieć w nim nie tylko kierującego się dobrem kościoła fundatora, lecz także realizującego swoje indywidualne estetyczne potrzeby, świadomego odbiorcę. Jako miłośnik i znawca sztuki malarskiej, wnikliwie analizjący artystyczne wartości dzieł, jawi się Förster także w świetle własnych wypowiedzi z listów do Ittenbacha i Karla Müllera. Listy te pozwalają zrekonstruować artystyczne poglądy Förstera, które były zasadniczo bliskie koncepcjom popularnym ówcześnie w kręgach miłośników sztuki chrześcijańskiej, ale zarazem dostarczają i świadectw niezmiernie osobistego stosunku biskupa do kolekcjonowanych dzieł.

Kolekcja uległa rozproszeniu po śmierci biskupa, który w swoim testamencie rozdysponował większość obrazów wśród świątyń, klasztorów, kościelnych urzędów i rezydencji diecezji wrocławskiej oraz wśród osób prywatnych, a pozostałe – z reguły mniej cenne – dzieła polecił sprzedać. Do tej pory udało się odnaleźć i zidentyfikować 13 dzieł należących niegdyś do kolekcji, w tym m.in. obrazy Ittenbacha oraz Karla i Andreasa Müllerów.

Decyzję o podziale kolekcji widzieć trzeba na tle ówcześnie panującej koncepcji sztuki chrześcijańskiej. Biskup, choć dla jego działalności kolekcjonerskiej estetyczne pobudki i osobiste motywacje miały bardzo istotne znaczenie, nie zabiegał o przetrwanie swojego zbioru jako całości, lecz zdecydował się na jego rozproszenie, gdyż zgromadzone przez niego obrazy religijne dopiero trafiwszy do wnętrz świątyń mogły w najpełniejszy sposób realizować swą właściwą, dewocyjną funkcję.

Pochodzące z prywatnej kolekcji i cenione za swą artystyczną klasę obrazy, za których właściwe przeznaczenie uznano jednak spełnianie dewocyjnych funkcji we wnętrzu świątyni, w szczególnie jaskrawy sposób ilustrują sprzeczność, która dotyka i innych XIX‑wiecznych fundacji artystycznych z kręgu odnowy sztuki chrześcijańskiej. Postulowanie przywrócenia sztuce religijnej statusu, jaki posiadała w dobie średniowiecza, gdy o jej istocie przesądzały liturgiczne i dewocyjne cele, nie zaowocowało bynajmniej powrotem do „przedartystycznej” epoki, lecz przeciwnie - przyniosło estetyzację kościelnego wnętrza. Wypełnione dziełami sztuki stawało się ono rodzajem „muzeum” czy „galerii”. A fundator, zaangażowany w sprawę odrodzenia kultowej funkcji obrazów, nie przestawał jednocześnie patrzeć na nie oczyma wrażliwego na piękno XIX‑wiecznego konesera.

Źródła:

Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu, Zespół: Akta biskupa Förstera, sygn. I A 22 c 11 (Inventarium meines Eigenthums – angelegt im Jahre 1840, fortgesetzt in den folgenden Jahren); sygn. I A 22 c 12 (Inventarium meines Eigenthums – angelegt im Jahre 1854, fortgesetzt in den folgenden Jahren).

Bibliografia:

Alfons Nowack, Fürstbischof Heinrich Förster als Mäzen der bildenden Künste, "Archiv für schlesische Kirchengeschichte", 2 (1937), s. 207-218.

Joanna Lubos-Kozieł, „Wiarą tchnące obrazy”. Studia z dziejów malarstwa religijnego na Śląsku w XIX wieku (Acta Universitatis Wratislaviensis No 2662, Historia Sztuki XVIII), Wrocław 2004.

Joanna Lubos-Kozieł, Sbírka obrazů biskupa Heinricha Förstera a její pozůstatky na zámku Jánský Vrch, „Jesenicko. Vlastivědný sborník”, V (2004), s. 20-30.

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu – Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.
Wszelkie informacje sa udostepniane na licencji Creative Commons